मराठी आध्यात्मिक संज्ञा आणि त्यांचे अर्थ
आध्यात्मिक ज्ञान समजून घेण्यासाठी आणि आपल्या जीवनात तत्त्वज्ञानाचा वापर करण्यासाठी या संज्ञा अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. या लेखात आपण अनेक आध्यात्मिक संज्ञा आणि त्यांचे सोप्या भाषेत अर्थ पाहणार आहोत, जे तुमच्या धार्मिक, तत्त्वज्ञानात्मक आणि आत्मिक प्रवासाला अधिक अर्थपूर्ण बनवतील.
| संज्ञा | अर्थ / स्पष्टीकरण |
|---|---|
| आत्मा (Ātmā) | शाश्वत आत्मा, ज्याला जन्म-मरण नसतो, तोच खरा स्वयं. |
| प्रारब्ध (Prārabdha) | पूर्व जन्मांचे काही कर्म ज्यांचे फळ सध्याच्या जन्मात भोगावे लागते, म्हणजे नियती. |
| संचित (Sanchit) | पूर्वी केलेल्या सर्व कर्मांचा संचित भांडार, ज्यामधून काही कर्म प्रारब्ध म्हणून फलित होतात. |
| अगामी (Agami) | भविष्यात होणारे कर्म, जे भविष्यात फळ देतील. |
| कर्म (Karma) | कर्म म्हणजे क्रिया आणि त्यांचे फळ, जे आपल्या जीवनातील घटनांना आकार देतात. |
| माया (Māyā) | जगाचा भ्रम, मोह, आणि अधर्म जो आत्म्याला अंधकारात ठेवतो. |
| मोक्ष (Moksha) | जन्म-मरणाच्या चक्रातून मुक्ती, अंतिम आत्मिक शांती आणि मुक्तीची अवस्था. |
| धर्म (Dharma) | नैतिक, सामाजिक आणि धार्मिक कर्तव्ये, जे जीवनात योग्य मार्ग दाखवतात. |
| योग (Yoga) | शरीर, मन, आत्मा यांचे संयोजन साधण्याची पद्धत किंवा साधना. |
| ध्यान (Dhyāna) | मन एकाग्र करण्याची साधना, ज्यामुळे आत्म्याशी संपर्क होतो. |
| समाधी (Samādhi) | योगस्थिती, जिथे ध्यान पूर्णपणे स्थिर होऊन आत्मा एका परम आनंदस्थितीत पोहोचतो. |
| शुद्धी (Shuddhi) | आत्मिक आणि मानसिक स्वच्छता, पवित्रता. |
| निर्वाण (Nirvāṇa) | सर्व दुःख, मोह, आणि कर्मांचा नाश होणे, मोक्षाचा एक प्रकार. |
| जन्म (Janma) | आत्म्याचा शरीरात प्रवेश करणे, जीवनाची सुरुवात. |
| मृत्यू (Mṛtyu) | शरीराचा नाश होणे, पण आत्मा अमर असतो. |
| सत्त्व (Sattva) | तीन गुणांपैकी एक, जो शुद्धता, ज्ञान, आणि प्रकाश दर्शवतो. |
| रजस (Rajas) | तीन गुणांपैकी एक, जो क्रियाशीलता, मोह, आणि चंचलता दर्शवतो. |
| तमस (Tamas) | तीन गुणांपैकी एक, जो अज्ञान, अंधकार, आणि निष्क्रियतेचे प्रतीक आहे. |
| गुरु (Guru) | आध्यात्मिक शिक्षक, जो ज्ञान आणि मार्गदर्शन करतो. |
| शिष्य (Shishya) | गुरुचा विद्यार्थी, जो शिक्षण घेतो. |
| साधना (Sādhanā) | आध्यात्मिक प्रगतीसाठी केलेली नियमित साधना किंवा अभ्यास. |
| ब्रह्म (Brahma) | सृष्टीचे मूळ तत्त्व किंवा विश्वात्मा, सर्वव्यापी परम तत्व. |
| परमात्मा (Paramātma) | सर्व आत्म्यांचा एक सार्वभौमिक आत्मा, जो सर्वांत महान आहे. |
| प्राण (Prāṇa) | जीवनशक्ती किंवा ऊर्जा, जी जीवात स्थिर असते. |
| शिव (Shiva) | तत्त्वज्ञानात एक परम देव, जो संहार व पुनर्निर्मितीचा देव आहे. |
| शक्ति (Shakti) | सृष्टीची स्त्री शक्ती, जो सृष्टीचा स्त्रोत मानली जाते. |
| ध्यानमग्न (Dhyānamagna) | ज्या अवस्थेत मन पूर्णपणे एकाग्र होते. |
| वैराग्य (Vairāgya) | संसारातील वस्तूंपासून, मोहातून दिलासा घेण्याची वृत्ती. |
| संसार (Saṃsāra) | जन्म-मरणाचा चक्र, संसारातील जीवांचा अविरत प्रवास. |
| पुनर्जन्म (Punarjanma) | मृत्यू नंतर आत्म्याचा नवीन शरीरात जन्म घेणे. |
| कर्मफळ (Karma-phala) | कर्मांचे फळ किंवा परिणाम. |
| प्रार्थना (Prārthanā) | देवाला किंवा तत्त्वज्ञानाला केलेली विनंती किंवा मनोकामना. |
| वैराग्य (Vairāgya) | मोह-माया वगळून संसारातून विरक्त होणे. |
| संन्यास (Sannyāsa) | जगाच्या सांसारिक कर्तव्यांपासून दूर होऊन आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग स्वीकारणे. |
| तप (Tapas) | कठोर तपश्चर्या किंवा आध्यात्मिक साधना. |
| ज्ञान (Jñāna) | आत्म्याचा, ब्रह्माचा किंवा तत्त्वज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव किंवा शास्त्रीय ज्ञान. |
| भक्ति (Bhakti) | देवत्व किंवा तत्त्वज्ञानाच्या प्रति भक्ती व प्रेमभाव. |
| शास्त्र (Shāstra) | धार्मिक व तत्त्वज्ञान संबंधी ग्रंथ किंवा लेख. |
| ध्यानयोग (Dhyāna Yoga) | ध्यानाच्या माध्यमातून योग साधनेचा प्रकार. |
| कर्मयोग (Karma Yoga) | कर्म करूनही त्याला आसक्त न होता, त्याला देवाच्या स्वरूपात समर्पित करणे. |
| ज्ञानयोग (Jnana Yoga) | ज्ञानाच्या माध्यमातून मोक्ष साधनेचा योग मार्ग. |
| साधु (Sādhu) | धार्मिक जीवन जगणारा साधक. |
| पुण्य (Puṇya) | चांगले कर्म ज्यामुळे सुखद फळे मिळतात. |
| पाप (Pāpa) | वाईट कर्म ज्यामुळे दुःख व त्रास होतो. |
| प्रेम (Prema) | निःस्वार्थ प्रेम, विशेषतः देवाच्या प्रति. |
| संस्कार (Samskāra) | मनोवैज्ञानिक व आध्यात्मिक प्रभाव किंवा संस्कृती, जे कर्मांच्या फळांतर्गत तयार होतात. |
| शिक्षा (Shikṣā) | आध्यात्मिक ज्ञान किंवा मार्गदर्शन. |
| तपस्या (Tapasyā) | कठोर साधना किंवा तपश्चर्या, आत्मिक उन्नतीसाठी. |